Historia wsi

Historia Sączkowa

Sączkowo ma za sobą ponad sześć wieków zapisanych dziejów - sołtysów i spory o jezioro, klasztor cystersów, folwark, uwłaszczenie chłopów, szkołę, wojny i wielką pracę czynem społecznym. Opowiadamy o tym po kolei, z przypisami.

Zanim zaczniesz czytać. Przy każdej informacji stoi przypis (cyfra w nawiasie kwadratowym) - kliknij, a zobaczysz, skąd ją mamy; wszystkie źródła są też zebrane na dole strony. Do średniowiecza korzystamy przede wszystkim ze Słownika historyczno-geograficznego (Instytut Historii PAN), do czasów nowszych - ze spisanych wspomnień i notatek o dziejach wsi, które są w posiadaniu autora strony, z jego pracy licencjackiej oraz z książki Pani Wiesławy Górnej o parafii i miejscowości Bucz (2014). Do Wikipedii sięgamy tylko pomocniczo i zawsze to zaznaczamy.

Najważniejsze daty

  • 1303 - data dokumentu, w którym Jakub z Sączkowa z siostrą Maruszą sprzedaje półtora łana dawnego sołectwa; historycy uważają go za falsyfikat z początku XV wieku.[1]
  • 1388 - najstarsza pewna wzmianka: bracia Michał i Niczek, sołtysi w Sączkowie, w sądzie.[1]
  • 1395 - król Władysław Jagiełło nadaje Domaratowi zamek i miasto Przemęt z okolicznymi wsiami, w tym z Sączkowem.[1]
  • 1406-1410 - Jagiełło przekazuje Przemęt z wsiami (Sączkowo, Błotnica, Radomierz) cystersom z Wielenia; nadanie zatwierdza papież.[1][2]
  • 1439 - Sączkowo należy do parafii św. Andrzeja w Przemęcie; sołtys i kmiecie płacą wikariuszowi czynsz i zboże.[1]
  • 1555 - opat przemęcki sprzedaje sołectwo w Sączkowie Jakubowi Kobylnickiemu za 40 złotych.[1]
  • 1574 - klasztor oddaje Sączkowo Janowi Kluczewskiemu z Wilkowa; odtąd wieś na długo wiąże się z majątkiem Kluczewo.[1][3]
  • 1642 - ponad siedemdziesięcioletni Jakub Buszka z Sączkowa świadczy o dziejach kościoła w Grobi.[4]
  • 1793 - po II rozbiorze wieś trafia do zaboru pruskiego.[5]
  • 1819-1843 - pruska reforma uwłaszczeniowa: folwark zostaje rozparcelowany, w 1835 r. powstaje dwadzieścia nowych gospodarstw.[3][5]
  • 1837 - 170 mieszkańców w 17 domach.[5]
  • 1841 - pierwsza rada wiejska i pierwszy sołtys, Andrzej Pauch.[3]
  • 1844-1845 - wieś buduje szkołę; od 1847 r. uczy w niej stały nauczyciel.[3]
  • 1890-1896 - budowa szosy ze Śmigla przez Bucz i Sączkowo.[3]
  • 1914-1920 - z Sączkowa giną na I wojnie światowej i w walkach o niepodległość młodzi i starsi mieszkańcy.[3][6]
  • 1926 - powstaje Ochotnicza Straż Pożarna; w 1930 r. staje pierwsza strażnica.[3]
  • 1935 - rolnik z Sączkowa Czesław Wróblewski zostaje wójtem gminy Bucz i posłem na Sejm.[7][8]
  • 1941-1945 - wysiedlenia mieszkańców przez okupanta niemieckiego i powroty po wojnie.[3]
  • 1958 - powstaje Koło Gospodyń Wiejskich.[3][9]
  • 1959-1960 - elektryfikacja wsi czynem społecznym.[3][10]
  • 1959-1963 - budowa domu kultury, czyli dzisiejszej sali wiejskiej.[3][11]
  • 1975-1998 - Sączkowo leży w województwie leszczyńskim.[5]
  • 1995 - koniec nauki w szkole w Sączkowie; dzieci dojeżdżają do Bucza.[3]
  • 2017-2018 - budowa kanalizacji i przebudowa wodociągu.[12]
  • 2020 - Rada Gminy nadaje sołectwu nowy statut.[13]
  • 2026 - modernizacja stacji uzdatniania wody i nowy samochód ratowniczo-gaśniczy dla OSP.[14][15]

Nazwa i najdawniejsze ślady

W średniowiecznych dokumentach wieś zapisywano na wiele sposobów: Sanczkowicze, Sanczkowo, Sanczcowicze, Szaczkowo. W XVI wieku pojawia się też Sączkówko, czyli Małe Sączkowo - szlachecka część wsi, w odróżnieniu od Sączkowa należącego do klasztoru. Historycy przypuszczają, że Sączkowo było częścią zachodnią, a Sączkówko wschodnią, bliżej Bucza i Grobi.[1]

Ludzie mieszkali tu na długo przed pierwszymi zapiskami. W 1880 roku w Sączkowie wykopano mnóstwo glinianych urn i naczyń, a wśród nich grzechotkę w kształcie ptaszka; podobne znaleziska trafiały się wtedy w wielu wsiach dawnego powiatu śmigielskiego.[3] Na wzgórzu przy łące, w miejscu dawnego jeziora, odkryto też cmentarzysko z dwoma grobami szkieletowymi - w jednym leżał miedziany „pałasz”; zapiski o znalezisku są w archiwum Muzeum Archeologicznego w Poznaniu.[1]

Krajobraz wokół wsi zdradza, że dawniej było tu dużo więcej wody. Między Sączkowem a Buczem ciągną się łąki na torfie, a pod nimi pokłady kredy jeziornej - osadu z muszli drobnych ślimaków, który powstawał na dnie jeziora przez tysiące lat.[3][16] W średniowieczu wspomina się tu jezioro Lutomia, o połowę którego spierali się właściciele Sączkowa i Bucza, oraz Jezioro Starkowskie, w którym sołtys z Sączkowa miał prawo łowić ryby.[1] Dawne bagno wciąż pamiętają lokalne nazwy: Żurawka i Żurawiny (od żurawi i bocianów, które żerowały nad rzeczką), Czarne Doły, Komarówka (bagno pełne komarów) czy Graniczne Błota.[3]

Sołtysi, rycerze i cystersi

Sączkowo od początku było wsią sołecką - sołtys gospodarował tu na kilku łanach ziemi i pilnował spraw wsi. Już w 1388 roku w sądzie występują bracia Michał i Niczek, sołtysi w Sączkowie, a w 1424 roku sołtys Hinczka.[1] Wieś miała jednak dwóch panów jednocześnie: część należała do rycerzy, którzy pisali się „z Sączkowa” (Sączkowscy), a część była królewska.[1]

W 1395 roku król Władysław Jagiełło oddał zamek i miasto Przemęt z okolicznymi wsiami, w tym z Sączkowem, Domaratowi z Pierzchna,[5] a w kolejnych latach - cystersom z Wielenia, którzy przenosili się wtedy do Przemętu. Król pozwolił zakonnikom wykupić te dobra z zastawu u braci z Gryżyny, w 1409 roku nadał je klasztorowi na własność, a w 1410 roku nadanie zatwierdził papież Jan XXIII.[1][2] Nie obyło się bez sporów: Katarzyna, wdowa po Mikołaju z Sączkowa, procesowała się w latach 1411-1418 z sąsiadami z Grobi i Bucza o granice i jezioro Lutomia, a w 1414 roku z opatem - przedstawiała wtedy właśnie dokument z datą 1303.[1]

Sączkowo należało do parafii św. Andrzeja w Przemęcie: w 1439 roku sołtys i kmiecie dawali wikariuszowi czynsz i dwanaście miar zboża.[1] W 1555 roku opat sprzedał sołectwo Jakubowi Kobylnickiemu, słudze klasztoru, za 40 złotych; do sołectwa należała połowa jeziora Lutomia, prawo połowu w Jeziorze Starkowskim i prawo budowy stawów i młynów.[1] W 1574 roku klasztor oddał całą wieś Janowi Kluczewskiemu z Wilkowa, dziedzicowi Kluczewa, w zamian za Zaborówko i 2000 złotych - i tak Sączkowo na prawie trzysta lat stało się częścią dóbr kluczewskich.[1][3]

Folwark w dobrach Kluczewa

Kolejni właściciele Kluczewa - Kluczewscy, Konarzewscy, Żychlińscy, a od 1768 roku Szołdrscy - często wydzierżawiali swoje majątki, a Sączkowo z czasem podupadło i stało się folwarkiem.[3] Folwark leżał na północ od wiatraka, a jego podwórze ciągnęło się aż do dzisiejszej szosy; od strony Kluczewa stały kuźnia i karczma.[3] Mieszkańcy chodzili do kościoła w nieistniejącej dziś wsi Grobia po drugiej stronie Jeziórka - w 1642 roku „pracowity” Jakub Buszka z Sączkowa, liczący ponad siedemdziesiąt lat, opowiadał biskupiemu wizytatorowi o dziejach tamtejszego kościoła św. Barbary.[4]

Po rozbiorach wieś znalazła się w zaborze pruskim. Na początku XIX wieku Kluczewo z Sączkowem należało do księżnej Joanny Katarzyny von Acerenza-Pignatelli z domu księżniczki kurlandzkiej.[3]

Uwłaszczenie i nowa wieś (1819-1843)

Najważniejszym przełomem w dziejach Sączkowa była pruska reforma uwłaszczeniowa. Około 1819 roku chłopi z folwarku musieli oddać swoje inwentarze majątkowi i pracować jako służba folwarczna, a urzędnicy przystąpili do pomiarów i planów. Nowi gospodarze objęli swoje pola w 1835 roku i po raz pierwszy zebrali plony na własny użytek; całą sprawę zamknął reces - spisany po niemiecku i po polsku akt regulacji wsi - podpisany 26 stycznia 1843 roku.[3]

Ziemię folwarku podzielono na dwadzieścia gospodarstw: dziewięć dostali dawni chłopi z folwarku w Sączkowie, resztę robotnicy rolni z majątku Kluczewo; osobne działki otrzymali młynarz (z wiatrakiem) i dwóch chałupników - rzemieślników.[3][5] Dominium musiało każdemu postawić dom, stodołę i stajnię według urzędowych wymiarów (dom 41 na 24 stopy), a do czasu budowy część nowych gospodarzy mieszkała w lepiankach i szałasach.[3] Reces wydzielił też ziemię dla szkoły (ok. 15 mórg), dla każdorazowego sołtysa (ok. 27 mórg), domek dla stróża nocnego, gliniankę na cegłę i piaskownię. W 1841 roku majątek zlikwidował folwark, a mieszkańcy wybrali pierwszą radę wiejską i pierwszego sołtysa - Andrzeja Paucha.[3]

W latach 1826-1828 przez wieś przekopano rów melioracyjny, dzięki któremu bagna nad granicą z Buczem zmieniły się w łąki.[3] W 1837 roku Sączkowo liczyło 170 mieszkańców w 17 domach.[5]

XIX wiek: szkoła, kółko rolnicze i szosa

W latach 1844-1845 wieś zbudowała na przydzielonej działce szkołę: budynek z gliny kryty słomą, z jasną izbą lekcyjną o trzech dużych oknach, budynkiem gospodarczym i studnią z kołowrotem. W 1847 roku przyszedł pierwszy stały nauczyciel i odtąd wszystkie dzieci od 6 do 14 lat regularnie chodziły do szkoły.[3] W 1886 roku rada wiejska sprzedała domek stróża nocnego, a pieniądze przeznaczyła na budowę nowej szkoły.[3]

Gospodarze z Sączkowa należeli do czołówki Kółka Rolniczego w Przemęcie, założonego w 1866 roku jako jedno z pierwszych w Wielkopolsce.[3][17] W 1874 roku wieś znalazła się w nowym powiecie śmigielskim. Rok 1884 zapamiętano jako czas wielkiej suszy i pożaru, w którym spłonęły trzy gospodarstwa.[3] W latach 1890-1896 przez Sączkowo zbudowano szosę ze Śmigla przez Bucz w stronę Przemętu - wcześniej z Buczem łączyła wieś tylko droga przez bagna.[3] Na rozstaju dróg do Boszkowa i Sączkowa, na dawnych gruntach majątku Bucz, stoi kamienny krzyż, który w 1932 roku ufundowała dziedziczka Bucza, hrabina Aniela Szołdrska.[18]

Karczma w Sączkowie na ręcznie kolorowanej pocztówce: dom kryty strzechą, obok murowany budynek, drzewa i drewniany płot
Karczma w Sączkowie na pocztówce z 1909 roku. Ze zbiorów autora strony.
Droga przez Sączkowo na ręcznie kolorowanej pocztówce: piaszczysta ulica, domy z wysokimi dachami i drewniany płot
Droga przez wieś na pocztówce z 1909 roku. Ze zbiorów autora strony.

Szkoła w Sączkowie

Na początku XX wieku władze pruskie wprowadziły w szkole naukę religii po niemiecku. Dzieci z Sączkowa, jak tysiące uczniów w całym zaborze, zastrajkowały - i według wspomnień udało się wtedy przywrócić w szkole polską modlitwę.[3][17] Najdłużej, bo aż 52 lata (1857-1909), uczył tu Franciszek Poloch.[3] W latach 1932-1939 szkołą kierował Edward Tomiński - zmobilizowany w 1939 roku, zginął wiosną 1940 roku w Charkowie. Dziś jest patronem Szkoły Podstawowej w Buczu.[19] Szkoła w Sączkowie uczyła dzieci do 1995 roku; potem uczniów zaczęto dowozić do Bucza, a budynek sprzedano.[3]

Nauczyciele w Sączkowie od 1847 roku[3]

  • 1847-1857 - Breitscheidt
  • 1857-1909 - Franciszek Poloch
  • 1909-1919 - Józef Kutzner
  • 1919-1921 - panna Marconi
  • 1921-1923 - panna Felicja Kaletówna
  • 1923-1932 - Edmund Handke
  • 1932-1939 - Edward Tomiński
  • 1939-1945 - szkoła w rękach okupanta
  • 1945-1946 - pani Weissowa
  • 1946-1956 - Wacław Zalisz
  • 1956-1957 - Zbigniew Ratajczak
  • 1957-1965 - Stanisław Kostrzewski
  • 1965-1987 - Czesław Kobus
  • 1987-1995 - Józef Suchora (nauczyciel z Bucza, kierownik szkoły)

Wojny i okupacja

W I wojnie światowej, w armii niemieckiej, zginęło 19 mieszkańców Sączkowa, z kilku rodzin nawet po dwóch, a w latach 1918-1920 w walkach o niepodległość - jeszcze dwóch.[3][6] Tablica przy figurze Serca Jezusowego w środku wsi upamiętnia według Wikipedii 21 ofiar I wojny i 3 ofiary II wojny światowej.[5]

W 1926 roku powstała Ochotnicza Straż Pożarna - o niej więcej na stronie KGW i OSP. W 1932 roku zlikwidowano powiat śmigielski, a od 1934 roku Sączkowo należało do gminy zbiorowej Bucz.[3] W 1935 roku wójtem tej gminy, a wkrótce posłem na Sejm, został rolnik z Sączkowa Czesław Wróblewski; w 1936 roku do jego domu w Sączkowie wrzucono bombę, która na szczęście nie wybuchła.[7][20]

Okupacja niemiecka przyniosła aresztowania i wysiedlenia. Jesienią 1941 roku z Sączkowa wysiedlono większość rodzin z większych gospodarstw, a wiosną 1944 roku prawie wszystkich pozostałych mieszkańców - wywieziono ich głównie na roboty do Brandenburgii. Na ich miejsce przyszli niemieccy osadnicy z Besarabii i znad Morza Czarnego, którzy zimą 1945 roku uciekli na zachód. Wysiedleni wracali do swoich zagród, nierzadko pieszo, z dobytkiem na taczkach - niektórzy dopiero pod koniec 1945 i w 1946 roku.[3][10]

Po wojnie: wszystko czynem społecznym

Powojenne Sączkowo zbudowało wiele własnymi rękami. W 1950 roku mieszkańcy czynem społecznym wybrukowali ulicę w stronę Błotnicy (każdy gospodarz dawał kamień i furmanki), a w 1960 roku - drogę do Kluczewa.[3] W 1957 roku odrodziło się kółko rolnicze, a w 1958 roku powstało Koło Gospodyń Wiejskich.[3][9]

Największym dziełem była elektryfikacja wsi. Jesienią 1958 roku grupa gospodarzy w jedną noc spisała statut i budżet przedsięwzięcia (ok. 350 000 zł), zebranie wiejskie wybrało komitet, a mieszkańcy sami zdobyli przewody, transformator i słupy, które impregnowano w Koźminie. Część wsi długo była przeciwna, ale ostatecznie przyłączyli się prawie wszyscy, a w 1960 roku, przy uroczystym włączeniu prądu, „twarze mieszkańców promieniały uciechą i dumą”.[3][10]

W latach 1959-1963 powstał dom kultury, czyli dzisiejsza sala wiejska. Cegłę betonową robiła młodzież i cała wieś czynem społecznym, gospodarze zwozili żwir i kamień, a pieniądze na budowę zarabiał zespół prowadzony przez nauczycieli, państwa Zaliszów i Kostrzewskich, występami teatralnymi i zabawami.[3][11] Pod koniec lat 60. powstała betonowa droga do Kluczewa i ruszyła budowa strażnicy OSP za salą.[3][11] Wieś pamięta też klęski: 22 lipca 1967 roku grad zniszczył uprawy prawie wyłącznie w Sączkowie oraz częściowo w Buczu i Barchlinie.[3]

Sala wiejska w Sączkowie na dawnym zdjęciu: parterowy budynek z cegły z wysokim dachem, przed nim ogrodzenie
Sala wiejska (dawny dom kultury), zbudowana w latach 1959-1963. Ze zbiorów KGW w Sączkowie.
Wejście do sali wiejskiej w Sączkowie na dawnym zdjęciu: schody i drewniane drzwi z przeszkleniem
Wejście do sali wiejskiej. Ze zbiorów KGW w Sączkowie.

Sączkowo dziś

W latach 1975-1998 Sączkowo leżało w województwie leszczyńskim, a dziś należy do gminy Przemęt w powiecie wolsztyńskim.[5] W latach 2017-2018 wieś dostała kanalizację i przebudowany wodociąg, w 2021 roku nową drogę gminną, a w 2026 roku zmodernizowano stację uzdatniania wody w Sączkowie.[12][21][14] Mieszka tu 357 osób.[22]

Sołtysi Sączkowa od 1841 roku

  • 1841-1848 - Andrzej Pauch
  • 1848-1853 - Maciej Szymanowski
  • 1853-1873 - Franciszek Ratuszny
  • 1873-1915 - Michał Ciesielski
  • 1915-1917 - Leon Dąbkiewicz
  • 1917-1923 - Franciszek Flieger
  • 1923-1935 - Teofil Szymanowski
  • 1935-1940 - Franciszek Flieger
  • 1940 - Czesław Wróblewski (sołtys komisaryczny przez 4,5 miesiąca, potem aresztowany i wywieziony do Dachau)
  • 1940-1941 - Błażej Nadolny (sołtys komisaryczny)
  • 1941-1945 - władze okupacyjne
  • 1945-1952 - Franciszek Flieger
  • 1952-1956 - Bronisław Zygmanowski
  • 1956-1976 - Benon Konieczny
  • 1976-1994 - Bronisław Łakomy
  • 1995-2024 - Czesław Siuda
  • od 2024 - Monika Marach

Lista do 1995 roku według spisanych notatek o dziejach wsi.[3] Pan Czesław Siuda był ponownie wybierany na kolejne kadencje, ostatni raz w lutym 2019 roku;[23] po wyborach samorządowych w 2024 roku mieszkańcy wybrali 4 czerwca 2024 roku nową sołtys, Panią Monikę Marach.[24][25]

Ludzie z Sączkowa

  • Jonasz Szlichtyng (1592-1661), pisarz i teolog braci polskich - według Wikipedii urodził się w Sączkowie (encyklopedia Orgelbranda podaje jednak Bukówiec).[26]
  • Czesław Wróblewski (1892-1970), rolnik i działacz kółek rolniczych, wójt gminy Bucz, poseł na Sejm RP w latach 1935-1939, inicjator elektryfikacji wsi.[7][10]
  • Edward Tomiński (1904-1940), kierownik szkoły w Sączkowie, ofiara zbrodni katyńskiej (zginął w Charkowie), patron szkoły w Buczu.[19]

Źródła i literatura

  • Tomasz Jurek, hasło „Sączkowo”, w: Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, cz. IV (R-S), zesz. 2, Poznań 2003, s. 319-322 - wersja online (otwiera się w nowej karcie).
  • Wiesława Górna, Historia parafii i miejscowości. Fakty i legendy, Rzymskokatolicka Parafia pw. Św. Barbary w Buczu, Bucz 2014 (ISBN 978-83-939179-0-7).
  • Jakub Górny, Życie i działalność społeczno-polityczna Czesława Wróblewskiego, praca licencjacka napisana pod kierunkiem dra Mieczysława Ryby, Wyższa Szkoła Kultury Społecznej i Medialnej, Toruń 2006.
  • Wspomnienia i notatki dotyczące dziejów Sączkowa, spisane, będące w posiadaniu autora strony.
  • Serwis Gminy Przemęt: artykuły o Sączkowie (otwiera się w nowej karcie).
  • „Sączkowo”, Wikipedia, wolna encyklopedia - pl.wikipedia.org (otwiera się w nowej karcie).
  • Do dalszej lektury (pozycje z bibliografii hasła Wikipedii, nieużywane bezpośrednio): Przemęt. Zarys dziejów, red. K. Zimniewicz, Warszawa-Poznań 1991; B. Kucharski, Powiat wolsztyński, Poznań 2001.

Przypisy

  1. Tomasz Jurek, hasło „Sączkowo”, w: Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, cz. IV (R-S), zesz. 2, Poznań 2003, s. 319-322; wersja online (Instytut Historii PAN) (otwiera się w nowej karcie). Hasło obejmuje źródła z lat 1303-1584. ↩
  2. Wiesława Górna, Historia parafii i miejscowości. Fakty i legendy, Rzymskokatolicka Parafia pw. Św. Barbary w Buczu, Bucz 2014, s. 11 i 153 (nadanie z 3 lipca 1406 r.). ↩
  3. Wspomnienia i notatki dotyczące dziejów Sączkowa, spisane, będące w posiadaniu autora strony. ↩
  4. W. Górna, Historia parafii i miejscowości, Bucz 2014, s. 15-17 i 20 (wizytacja z 20 kwietnia 1642 r.). ↩
  5. „Sączkowo”, Wikipedia, wolna encyklopedia, pl.wikipedia.org/wiki/Sączkowo (otwiera się w nowej karcie), dostęp 4.10.2026 (źródło pomocnicze). ↩
  6. Jakub Górny, Życie i działalność społeczno-polityczna Czesława Wróblewskiego, praca licencjacka, Wyższa Szkoła Kultury Społecznej i Medialnej, Toruń 2006, s. 15. ↩
  7. Jakub Górny, Życie i działalność społeczno-polityczna Czesława Wróblewskiego, praca licencjacka, Wyższa Szkoła Kultury Społecznej i Medialnej, Toruń 2006, s. 8-9, 17 i 21-28. ↩
  8. Jakub Górny, Życie i działalność społeczno-polityczna Czesława Wróblewskiego, praca licencjacka, Wyższa Szkoła Kultury Społecznej i Medialnej, Toruń 2006, s. 21-28 (Sejm IV i V kadencji). ↩
  9. Opracowanie o historii Koła Gospodyń Wiejskich w Sączkowie (2023), w posiadaniu autora strony. ↩
  10. Jakub Górny, Życie i działalność społeczno-polityczna Czesława Wróblewskiego, praca licencjacka, Wyższa Szkoła Kultury Społecznej i Medialnej, Toruń 2006, s. 32-37 i 43-45. ↩
  11. Jakub Górny, Życie i działalność społeczno-polityczna Czesława Wróblewskiego, praca licencjacka, Wyższa Szkoła Kultury Społecznej i Medialnej, Toruń 2006, s. 44. ↩
  12. „Budowa sieci kanalizacji sanitarnej wraz z przebudową sieci wodociągowej w miejscowości Sączkowo” (otwiera się w nowej karcie), przemet.pl, 15.01.2018. ↩
  13. Uchwała nr 198/2020 Rady Gminy Przemęt z 25.09.2020 r. w sprawie nadania Statutu Sołectwa Sączkowo, BIP - dokument PDF (otwiera się w nowej karcie). ↩
  14. „Sączkowo: zakończono kluczową modernizację stacji uzdatniania wody” (otwiera się w nowej karcie), przemet.pl, 29.04.2026. ↩
  15. „Wsparcie dla strażaków. Ford zasilił jednostkę OSP Sączkowo” (otwiera się w nowej karcie), przemet.pl, 6.07.2026. ↩
  16. W. Górna, Historia parafii i miejscowości, Bucz 2014, s. 234 (wyjaśnienie do legendy o „czerwonych płucach”: kreda jeziorna pod bagnami między Buczem a Sączkowem). ↩
  17. Jakub Górny, Życie i działalność społeczno-polityczna Czesława Wróblewskiego, praca licencjacka, Wyższa Szkoła Kultury Społecznej i Medialnej, Toruń 2006, s. 9-11. ↩
  18. W. Górna, Historia parafii i miejscowości, Bucz 2014, s. 98 i 195 (poświęcenie krzyża w grudniu 1932 r.). ↩
  19. „Patron szkoły” (otwiera się w nowej karcie), Szkoła Podstawowa im. Edwarda Tomińskiego w Buczu, dostęp 4.10.2026. ↩
  20. Jakub Górny, Życie i działalność społeczno-polityczna Czesława Wróblewskiego, praca licencjacka, Wyższa Szkoła Kultury Społecznej i Medialnej, Toruń 2006, s. 26 (interpelacja z 17 marca 1936 r.). ↩
  21. „Nowa droga gminna w Sączkowie” (otwiera się w nowej karcie), przemet.pl, 26.04.2021. ↩
  22. Wieś Sączkowo w liczbach, Polska w liczbach (otwiera się w nowej karcie) (NSP 2021), dostęp 4.10.2026. ↩
  23. „Wybory sołtysa w Sączkowie” (otwiera się w nowej karcie), przemet.pl, 12.02.2019 (zebranie wyborcze 7 lutego 2019 r.). ↩
  24. „Seria wyborów sołeckich trwa” (otwiera się w nowej karcie), przemet.pl, 5.06.2024 (zebranie wyborcze w Sączkowie 4 czerwca 2024 r.). ↩
  25. Sołectwa - wykaz sołtysów (otwiera się w nowej karcie), BIP Urzędu Gminy Przemęt, dostęp 4.10.2026. ↩
  26. „Jonasz Szlichtyng”, Wikipedia, wolna encyklopedia, pl.wikipedia.org (otwiera się w nowej karcie), dostęp 4.10.2026. ↩